Ko te kaumātuatanga o te taupori e piki haere ana he wero motuhake ki te hauora o te waha, e hiahia ana kia tere te whakarerekētanga o ngā marautanga kaumātua i roto i te mātauranga niho me te hauora. Kāore pea ngā marautanga niho tuku iho e tino whakarite i ngā ākonga ki te aro atu ki ēnei wero maha-āhua. Mā te huarahi whakawhitiwhiti mātauranga ka whakauruhia te kaumātua ki te mātauranga hauora waha, ka whakatairanga i te mahi tahi i waenga i te niho, te rongoā, te nēhi, te rongoā, te whakaora tinana, me ētahi atu marautanga hauora. Ka whakarei ake tēnei tauira i te māramatanga o ngā ākonga ki te tiaki tūroro kaumātua mā te whakanui i te tiaki whakauru, te aukati i ngā mate, me ngā rautaki e aro ana ki te tūroro. Mā te whakauru i te ako whakawhitiwhiti mātauranga, ka whakawhanakehia e ngā ākonga he tirohanga whānui mō te kaumātuatanga me te hauora waha, ā, ka whakapai ake i ngā putanga mō ngā tūroro kaumātua. Me uru ki ngā whakarerekētanga marautanga te ako e ahu mai ana i ngā take, ngā hurihanga haumanu i roto i ngā wāhi kaumātua, me ngā kaupapa mātauranga whakawhitiwhiti mātauranga e arotahi ana ki te whakawhanake i ngā pūkenga mahi tahi. E ai ki te karanga a te Whakahaere Hauora o te Ao mō te kaumātuatanga hauora, ka whakarite ēnei auahatanga kia rite ngā kaiwhakarato hauora ā muri ake nei ki te whakarato i te tiaki waha tino pai ki te taupori kaumātua. – Te whakapakari i te whakangungu kaumātua: Te whakanui ake i te aro ki ngā take hauora waha o te taupori kaumātua i roto i ngā marautanga niho me te hauora tūmatanui. – Whakatairanga i te mahi tahi a ngā momo tohungatanga: Whakatenatenahia te mahi tahi a ngā ākonga i roto i ngā kaupapa hauora niho, hauora, nēhi, rongoā, whakaora tinana, me ngā kaupapa hauora tautoko hei whakapai ake i te tiaki tūroro whānui. – Whakatutuki i ngā matea motuhake o te hunga kaumātua: Whakaratohia ngā kaiwhakarato ā muri ake nei ki te mātauranga me ngā pūkenga hei whakahaere i ngā āhuatanga ā-waha e pā ana ki te kaumātuatanga pērā i te xerostomia, te periodontitis, me te ngaronga o te niho. – Aroturuki i ngā taunekeneke rongoā: Whakarato mātauranga hei tautuhi i ngā pānga o ngā maimoatanga pūnaha me ngā maimoatanga ā-waha ki te koroheketanga o ngā kiko ā-waha. – Whakauruhia ngā wheako haumanu: Whakatinanahia te ako wheako, tae atu ki ngā hurihanga i roto i ngā wāhi tiaki kaumātua, hei whakarei ake i ngā pūkenga mahi. – Whakatinanahia te tiaki e aro ana ki te tūroro: Te whakawhanake i tētahi huarahi tiaki whānui e whai whakaaro ana ki te hauora me te oranga whānui o ngā tūroro kaumātua. – Te whakawhanake i ngā rautaki whakaako auaha: Te whakatinana i te ako e ahu mai ana i ngā take, te whakatauira hangarau-whakarei ake, me ngā kōrero ā-rohe hei whakarei ake i te ako. – Te whakapai ake i ngā putanga tiaki hauora: Te whakarite kia rite ngā tauira kua puta ki te whakarato tiaki niho kounga teitei, e wātea ana, e ārai ana hoki ki ngā kaumātua. Ko tēnei Kaupapa Rangahau e arotahi ana ki tētahi whakahoutanga auaha o te marautanga niho kaumātua me te aro nui ki tētahi huarahi ā-rohe. Ko te whāinga o te rangahau he whakatika i ngā āputa i roto i te mātauranga niho tuku iho mā te whakauru i te whakangungu kaumātua, kia kaha ake ai te mahi tahi i waenga i ngā tākuta niho, ngā tākuta, te nēhi, te rongoā, te whakaora tinana, me ngā momo hauora e hono ana. E tonohia ana ngā kaituhi ki te tuku rangahau taketake, arotake pūnaha, rangahau take, me ngā tauira mātauranga mō ngā kaupapa o: • Mātauranga whakawhitiwhiti mātauranga (IPE) i roto i te hauora waha kaumātua • Pānga o ngā maimoatanga pūnaha me ngā maimoatanga ā-rohe ki te hauora waha kaumātua • Te whakawhanaketanga marautanga me ngā rautaki whakatinanatanga • Whakangungu haumanu me ngā hurihanga i roto i ngā wāhi kaumātua • Te whakamahinga o te hangarau me te whakatauira i roto i te mātauranga niho kaumātua • Ngā arai me ngā wero ki te whakauru i te kaumātua ki roto i te marautanga niho • Ngā huarahi e aro ana ki te tūroro me te ārai i te tiaki waha kaumātua E mihi ana mātou ki ngā rangahau ā-wheako, ngā arotake tuhinga, ngā tātari kaupapa here, me ngā hanganga mātauranga auaha hei āwhina i te whakapai ake i te mātauranga hauora waha kaumātua me te whakapai ake i ngā putanga hauora i roto i te taupori kaumātua.
Ki te kore e whakahuatia tētahi atu mea i roto i te Whakaahuatanga Kaupapa Rangahau, ka whakaaetia ngā momo tuhinga e whai ake nei i roto i te anga o tēnei Kaupapa Rangahau:
Ko ngā tuhinga e whakaaetia ana kia whakaputaina e ā mātou ētita o waho i muri i te arotake ā-hoa pakari, ka utua he utu whakaputa ki te kaituhi, ki te whare wānanga, ki te kaitautoko rānei.
Ki te kore e whakahuatia tētahi atu mea i roto i te Whakaahuatanga Kaupapa Rangahau, ka whakaaetia ngā momo tuhinga e whai ake nei i roto i te anga o tēnei Kaupapa Rangahau:
Ngā Kupumatua: te niho kaumātua, te marautanga, te mātauranga maha-mātauranga, te hauora ā-waha, te mahi tahi
He Tuhipoka Hira: Me whakauru ngā tuku katoa ki tēnei Kaupapa Rangahau ki roto i te whānuitanga o te tari me ngā tauākī kaupapa o te hautaka e tukuna ana. Kei a Frontiers te mana ki te tuku i ngā tuhinga kāore i te whānuitanga ki ngā tari, ki ngā hautaka rānei e tika ana i tētahi wāhanga o te tukanga arotake ā-hoa.
Ko ngā kaupapa rangahau o Frontiers he pokapū mahi tahi mō ngā kaupapa hou. Nā ngā kairangahau matua i hoahoa, i whakahaere, i ārahi hoki, ka huihui ngā hapori ki tētahi wāhanga pānga noa, ka whakatairanga i te mahi tahi me te auahatanga.
He rerekē a Research Themes i ngā hautaka tari e mahi ana ki ngā hapori ngaio kua roa e tū ana, ā, he pokapū auaha a Research Themes e aro ana ki te āhua pūtaiao e huri haere ana, e aro ana hoki ki ngā hapori hou.
Ko te whāinga o te kaupapa whakaputa pukapuka Frontiers he whakamana i te hapori rangahau kia kaha ki te whakatairanga i te whanaketanga o te whakaputa pukapuka mātauranga. E toru ngā wāhanga o te kaupapa: ngā hautaka me ngā kaupapa kua whakaritea, ngā wāhanga motuhake ngāwari me ngā kaupapa rangahau hihiri, i hangaia hei whakakotahi i ngā hapori o ngā rahi rerekē me ngā taumata whanaketanga rerekē.
Ko ngā kaupapa rangahau e whakaarohia ana e te hapori pūtaiao. He maha ā mātou kaupapa rangahau e whakaarohia ana e ngā mema poari ētita o nāianei kua tautuhia e rātou ngā take matua, ngā wāhanga rānei e pārekareka ana ki ā rātou mara.
Hei ētita, ka āwhina a Research Themes i a koe ki te hanga i tō hautaka me tō hapori e aro ana ki ngā rangahau hou. Hei paionia i te ao rangahau, ka kukume a Research Themes i ngā tuhinga kounga teitei mai i ngā tohunga matua o te ao.
Ki te mau tonu te hiahia ki tētahi kaupapa rangahau whai hua, ā, ki te tipu haere te hapori e karapoti ana i taua kaupapa, ka taea e ia te whanake hei mara ngaio hou.
Me whakaaetia ia Kaupapa Rangahau e te Etita Matua, ā, me tirotirohia e te Poari Etita, me te tautoko a te Rōpū Pono Rangahau ā-roto. Ko ngā tuhinga i whakaputaina i raro i te wāhanga Kaupapa Rangahau ka puritia ki ngā paerewa me te tukanga arotake ā-hoa pakari, pērā i ngā tuhinga katoa e whakaputaina ana e mātou.
I te tau 2023, e 80% o ngā kaupapa rangahau e whakaputaina ana e mātou ka whakatikahia, ka whakatikahia rānei e ngā mema o tā mātou poari ētita e mōhio ana ki ngā kaupapa, ngā rapunga whakaaro, me te tauira whakaputa o te hautaka. Ko ngā kaupapa katoa ka whakatikahia e ngā tohunga kua karangatia i roto i ā rātou mara, ā, ka arotakehia ia kaupapa, ka whakaaetia hoki e te ētita matua ngaio.
Mā te whakaputa i tō tuhinga i te taha o ētahi atu tuhinga e tika ana i roto i tētahi kaupapa rangahau ka nui ake tōna kitea me tōna mōhiotanga, ka nui ake ngā tirohanga, ngā tango, me ngā tohutoro. I te tāpirihia o ngā tuhinga hou kua whakaputaina, ka whanake haere te kaupapa rangahau, ka nui ake ngā toronga mai, ka nui ake hoki tōna kitea.
Nā te mea he kaupapa rangahau e pā ana ki ngā momo kaupapa, ka whakaputaina ēnei ki roto i ngā hautaka puta noa i ngā mara me ngā marautanga maha, kia whānui ake ai tō whānuitanga, kia whai wāhi ai hoki koe ki te whakawhānui ake i tō whatunga me te mahi tahi me ngā kairangahau i ngā mara rerekē, e arotahi ana ki te whakatairanga i te mātauranga mō te kaupapa kotahi.
Ka hurihia hoki ā mātou kaupapa rangahau whānui hei pukapuka hiko, ā, ka whakatairangahia hoki ki ngā pāpāho pāpori e tā mātou tīma hokohoko mamati.
He maha ngā momo tuhinga a Frontiers, engari ko te momo motuhake ka whakawhirinaki ki te mara rangahau me te hautaka e pā ana ki a koe. Ka whakaatuhia ngā momo tuhinga e wātea ana mō tō kaupapa rangahau i roto i te tahua taka-iho i te wā o te tukanga tuku.
Āe, e hiahia ana mātou ki te whakarongo ki ō whakaaro kaupapa. Ko te nuinga o ā mātou kaupapa rangahau he mea ārahi e te hapori, ā, he mea taunaki e ngā kairangahau o te ao. Ka whakapā atu tā mātou tīma ētita ā-roto ki a koe ki te matapaki i tō whakaaro, ka pātai atu mēnā kei te hiahia koe ki te whakatika i te kaupapa. Mēnā he kairangahau taitamariki koe, ka tukuna atu e mātou te whai wāhi ki a koe ki te whakarite i te kaupapa, ā, ko tētahi o ā mātou kairangahau matua hei ētita kaupapa.
Ka whiriwhiria ngā kaupapa rangahau e tētahi rōpū ētita manuhiri (e kiia ana ko ngā ētita kaupapa). Mā tēnei rōpū e tirotiro te tukanga katoa: mai i te tono kaupapa tuatahi ki te tono i ngā kaituku kōrero, te arotake ā-hoa, ā, i te mutunga, te whakaputanga.
Tērā pea ka uru atu hoki ki te tīma ngā kaiwhakahaere kaupapa hei āwhina i te ētita kaupapa ki te whakaputa i ngā tono mō ngā tuhinga, hei whakapā atu ki te ētita mō ngā whakarāpopototanga, hei tautoko hoki i ngā kaituhi e tuku ana i ngā tuhinga. I ētahi wā, ka tohua pea rātou hei kaiarotake.
Hei Etita Kaupapa (TE), ko koe te kawenga mō te whakatau i ngā whakataunga katoa mō tētahi kaupapa rangahau, mai i te tautuhi i tōna whānuitanga. Mā tēnei ka taea e koe te whiriwhiri rangahau mō tō kaupapa e hiahiatia ana, te whakakotahi i ngā tirohanga rerekē mai i ngā kairangahau matua o te mara, me te hanga i te heke mai o tō mara.
Ka whiriwhiria e koe tētahi rōpū ētita, ka whakahiato i tētahi rārangi o ngā kaituhi pea, ka tuku pōhiri ki te whai wāhi mai, ā, ka tirotirohia te tukanga arotake, me te whakaae, te taunaki rānei kia whakakahoretia ia tuhinga i tukuna mai.
Hei Etita Kaupapa, ka tautokona koe e tā mātou tīma ā-roto i ia wāhanga. Ka tohua e mātou he ētita motuhake māu mō te āwhina ētita me te āwhina hangarau. Ka whakahaerehia tō kaupapa mā roto i tā mātou tūāpapa ipurangi ngāwari ki te whakamahi, ā, ka whakahaerehia te tukanga arotake e tā mātou Kaiawhina Arotake AI (AIRA) tuatahi o te umanga.
Mena he kairangahau taitamariki koe, ka tukuna atu e mātou he whai wāhitanga ki a koe ki te whakarite i tētahi kaupapa, me te mahi a tētahi kairangahau matua hei ētita kaupapa. Mā tēnei ka taea e koe te whiwhi wheako whakatika whai hua, te whakawhanake i ō pūkenga ki te arotake arohaehae i ngā pepa rangahau, te whakahōhonu ake i tō māramatanga ki ngā paerewa kounga me ngā whakaritenga mō ngā whakaputanga pūtaiao, me te kimi i ngā hua rangahau hou i roto i tō mara, me te whakawhānui ake i tō whatunga ngaio.
Āe, ka taea e mātou te tuku tiwhikete ina tonoa mai. Ka koa mātou ki te tuku tiwhikete mō tō takoha ki te whakatika i tētahi kaupapa rangahau angitu.
Ka tupu pai ngā kaupapa rangahau mā te mahi tahi me ngā huarahi whakawhitiwhiti mātauranga ki ngā kaupapa hou, ā, ka kukume mai i ngā kairangahau matua mai i te ao katoa.
Hei ētita kaupapa, ka whakaritea e koe te rā kati whakaputa mō tō kaupapa rangahau, ā, ka mahi tahi mātou me koe ki te whakarerekē i tēnei ki tō kaupapa. I te nuinga o te wā, ka wātea he kaupapa rangahau hei whakaputa ipurangi i roto i ētahi wiki, ā, ka noho tuwhera tonu mō ngā marama 6–12. Ka taea te whakaputa i ngā tuhinga takitahi i roto i tētahi kaupapa rangahau ina oti.
Mā tā mātou kaupapa tautoko utu ka taea e ngā tuhinga katoa kua arotakehia e ngā hoa mahi, tae atu ki ērā kua whakaputaina ki roto i ngā Kaupapa Rangahau, te whai hua mai i te urunga tuwhera – ahakoa te mara tohungatanga o te kaituhi, te āhua pūtea rānei.
Ka taea e ngā kaituhi me ngā whakahaere e pāngia ana e ngā raruraru pūtea te tono kia whakawāteatia ngā utu whakaputanga. Kei runga i tā mātou paetukutuku te puka tono tautoko.
Hei whakatutuki i tā mātou kaupapa matua ki te whakatairanga i te noho hauora i runga i tētahi aorangi hauora, kāore mātou e tuku rauemi tā. Kua raihanahia ā mātou tuhinga me ā mātou pukapuka matihiko katoa i raro i te CC-BY, e āhei ai koe ki te tohatoha me te tā.
Ka taea te tuku i ngā tuhinga mō tēnei kaupapa rangahau mā te hautaka matua, mā tētahi atu hautaka rānei e whai wāhi mai ana.
Wā tuku: Hepetema-06-2025